आधुनिक युग विज्ञान का युग है। प्रतिदिन होते नवीन आविष्कारों ने मनुष्य जीवन ही परिवर्तित कर दिया है। प्रस्तुत पाठ में विज्ञान की देन ‘कम्प्यूटर’ अन्तर्जाल डिजिटल् योजनाओं का भारत के प्रत्येक क्षेत्र में उपयोग किस प्रकार हो रहा है, यह संवाद – शैली में प्रस्तुत किया गया है। वैसे तो आज बच्चा-बच्चा इन सबसे भली-भाँति परिचित है। फिर भी, यह हर्ष का विषय है कि डिजिटल क्षेत्र में भारत का स्थान अग्रगण्य है।
डिजिभारतम् युगपरिवर्तनम् मूलपाठः, शब्दार्थाः, अन्वयाः, सरलार्थाः, अभ्यासकार्यम्
(क) अस्माकं देश: भारतं न केवलं सांस्कृतिकक्षेत्रे समृद्धम् अपि तु नित्यम् आविष्कारैः कीर्ति लभते । अद्य सम्पूर्णविश्वे ‘डिजिटल्-भारतम्’ इत्यस्य चर्चा श्रूयते । एकस्यैव पिञ्जस्य नोदनेन सर्वं नागरिक – सौविध्यं लभ्यते । अनेन भारतीयानां जीवनम् अधिकं सरलं जायमानम् अस्ति । डिजिटल्-पटले सम्पूर्णा वसुधा कुटुम्बवत् अस्ति । अधुना वयं भारतस्य डिजिटल – प्रगतेः विषये पठामः ।
(नवदेहलीस्थ : प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालयः । अत्र विविधाः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्यः प्रदर्शिताः सन्ति । सर्वे उत्सुकतया सङ्ग्रहालये प्रदर्शितानि वस्तूनि पश्यन्ति ।) (पृष्ठ 61)

(ख) अध्यापकः – बालाः ! प्रधानमन्त्रिसङ्ग्रहालये युष्माकं सर्वेषां स्वागतम् अत्र विविधाः डिजिटल्-प्रौद्योगिक्यः प्रयुक्ताः सन्ति। सानन्दं सावधानं च पश्यन्तु । अनन्तरं एतस्योपरि चर्चा करिष्यामः।
(सर्वे बालाः प्रदर्शितानि विविधानि वस्तूनि उत्साहेन पश्यन्ति, अनुभवन्ति, परस्परं चर्चाम् अपि कुर्वन्ति ।) सर्वे छात्राः – अद्भुतं महोदय ! अत्र हॉलोग्राम् – द्वारा प्रधानमन्त्रिणः भाषणं श्रूयते दृश्यते च । प्रत्यक्षमेव प्रधानमन्त्री अत्र उपविष्टः इति भासते।यशिका – सत्यम्, अहम् अपि हॉलोग्रामं दृष्टवती । अनेन दिवङ्गताः नेतारः अपि जीविताः इव दृश्यन्ते । (पृष्ठ 62)
सरलार्थ:-
अध्यापक – बच्चो ! प्रधानमन्त्री सङ्ग्रहालय में तुम सबका स्वागत है। यहाँ अनेक प्रकार के डिजिटल तकनीकी उपकरण प्रयोग किए जाते हैं। आनन्द से और सावधान होकर देखो । इसके बाद इस पर चर्चा करेंगे।
(सभी बच्चे प्रदर्शित अनेक वस्तुओं को उत्साह से देखते हैं, अनुभव करते हैं, परस्पर चर्चा भी करते हैं।)
सभी छात्र- अद्भुत महोदय ! यहाँ हॉलोग्राम (3D) द्वारा प्रधानमन्त्री का भाषण सुना जाता है और देखा जाता है। ऐसा लगता है प्रधानमन्त्री प्रत्यक्ष ही यहाँ बैठे हैं।
यशिका – सत्य है, मैंने भी हॉलोग्राम (3D) देखा था। इससे मरे हुए नेता भी जीवित समान दिखाई देते हैं।
(ग) अथर्वः-अत्र ‘वर्धिता – वास्तविकता’ (AR)’आभासीया-वास्तविकता’ (VR) च इत्याभ्यां सम्बद्धानि उपकरणानि अपि सन्ति, अनेन ऐतिहासिकवृत्तानि प्रत्यक्षम् इव अनुभूयन्ते। ‘भारतीय – स्वतन्त्रता सङ्ग्रामं’ दृष्ट्वा अस्माकं पूर्वजानां संघर्ष कियान् विशालः आसीत् इति ज्ञायते ।
भास्करः-अहम् अत्र कृत्रिमबुद्धि – आधारितं संवादयन्त्रं दृष्टवान्। एतत् यन्त्रम् अस्माकं सर्वविधप्रश्नानाम् उत्तराणि ददाति।
वेदिका – अहो ! – ‘डिजिटल् – प्रक्षेपण – चलच्चित्रं’ दृष्ट्वा अहं विस्मता अभवम्। अत्र सम्पूर्णस्य भारतस्य विकास-यात्रा प्रदर्शिता अस्ति ।
श्रेया- एषः कश्चन अपूर्व: अनुभवः अस्ति । यश्च चिरकालपर्यन्तं स्मरणीयः भविष्यति । (पृष्ठ 62)
सरलार्थ:-
अथर्व – यहाँ (AR) वर्धित वास्तविकता (जोड़ी गई वास्तविकता और आभासीय – वास्तविकता (VR) (यानि जो असली नहीं है, देखने में असली लगती है) इन दोनों से सम्बन्धित उपकरण (Device) भी है, इनसे इतिहास से सम्बन्धित घटनाएँ प्रत्यक्ष के समान अनुभव होती हैं। ‘भारतीय-स्वतन्त्रता-सङ्ग्राम’ देखकर हमारे पूर्वजों के संघर्ष कितने विशाल है, ज्ञात होता है।
भास्कर- मैंने यहाँ कृत्रिमबुद्धि पर आधारित संवादयन्त्र (AI) देखा है। यह यंत्र हमारे सब प्रकार के प्रश्नों के उत्तर देता है। वेदिका – अहो! ‘डिजिटल – प्रक्षेपण (प्रोजेक्टर) से चलचित्र ( मूवी / पिक्चर) देखकर मैं हैरान हो गई । यहाँ सम्पूर्ण भारत की विकास यात्रा दिखाई गई है।
श्रेया- यह कोई अपूर्व अनुभव है और जो बहुत समय तक याद रहेगा (स्मरणीय होगा ।)
(घ) सर्वे छात्राः – मान्यवर ! वयं सर्वे एतस्मिन् सन्दर्भे चर्चा कर्तुम् इच्छामः। किं कक्षां प्रति चलामः?
अध्यापकः-उत्तमः विचारः । चलामः तावत् ।
(सर्वे मिलित्वा गच्छन्ति ।)
सर्वे कक्षायाम् उपविष्टाः)
सर्वे छात्रा:-अहो! सङ्ग्रहालयस्य अद्भुतः अनुभवः प्राप्तः।
अध्यापकः-बालाः! अस्मिन् सङ्ग्रहालये उपस्थापितं ज्ञानम् अद्भुतम् एव। ‘डिजिटल’ योजनायाः प्रभावः दैनन्दिने जीवनेऽपि दृश्यते।
सर्वे छात्रा:-आम्, मान्यवर ! वयम् इमं प्रभावं ज्ञातुम् इच्छामः। (पृष्ठ 62)
सरलार्थ:-
सब छात्र – मान्यवर हम सब इस सन्दर्भ में चर्चा करना चाहते हैं। क्या कक्षा के प्रति चलते हैं?
अध्यापक – उत्तम विचार । तो चलते हैं।
(सब मिलकर जाते हैं ।)
(सभी कक्षा में बैठे हैं।)
सभी छात्र- अहो ! सङ्ग्रहालय का अद्भुत अनुभव प्राप्त हुआ।
अध्यापक – बच्चो !, इस सङ्ग्रहालय में दिखाया गया ज्ञान अद्भुत ही है। ‘डिजिटल’ योजना का प्रभाव दैनिक जीवन में भी दिखाई देता है।
सभी छात्र- हाँ, मान्यवर ! हम इस प्रभाव को जानना चाहते हैं।
(ङ) अध्यापकः-उत्तमम् । अस्माकं दैनिकं जीवनं
‘डिजिटल’ इत्यनेन परिवर्तितं प्रभावितं च भवति ।
अस्य क्षेत्रं व्यापकम् अस्ति । यथा – ‘डिजिटल् – शासनं, स्वास्थ्यसेवा, शिक्षणं, वित्तीय समावेशनम्’ इत्यादीनि क्षेत्राणि ।
यशिका – अहं स्वयं ‘डिजि-लॉकर्’ इत्यस्य उपयोगं करोमि । मम आधारपत्रं विद्यालयीयं प्रमाणपत्रं च तत्र सुरक्षितम् अस्ति ।
अथर्व:- : – मम पितरौ ‘फ़ास्टॅग्’ इत्यस्य उपयोगं कुरुतः । अनेन राजमार्गेषु स्वचालितविधिना मार्गशुल्कस्य सङ्ग्रहणं शीघ्रं भवति ।
भास्करः-अहम् ‘एकीकृत-धनदेयप्रत्यर्पण-अन्तरफलकस्य’ (यूपीआय्) उपयोगं करोमि । अनेन मम पितरौ अपि त्वरया मह्यं धनं प्रेषयितुं शक्नुतः। (पृष्ठ 63)
सरलार्थ:-
अध्यापक-उत्तम! हमारा दैनिक जीवन ‘डिजिटल’ इससे परिवर्तित और प्रभावित होता है। इसका क्षेत्र व्यापक है। जैसे – डिजिटल शासन, स्वास्थ्यसेवा, शिक्षण, वित्तीय समावेश इत्यादि क्षेत्र ।
यशिका – मैं स्वयं ‘डिजि – लॉकर’ (एक प्रकार का ऐप ) का उपयोग करती हूँ। मेरा आधारपत्र और विद्यालय का प्रमाणपत्र वहाँ सुरक्षित है।
अथर्व – मेरे माता-पिता ‘फास्टॅग्’ इसका उपयोग करते हैं। इससे राजमार्गों पर स्वचलित विधि से मार्गशुक्ल का सङ्ग्रहण शीघ्र होता है ।
भास्कर- मैं ‘एकीकृत – धनदेयप्रत्यर्पण- अन्तरफलक (यूपीआय् / UPA) का उपयोग करता हूँ। इससे मेरे माता- -पिता भी शीघ्रता से मुझे धन भेज सकते हैं।

(च) अध्यापकः-उत्तमम् ! वित्तीयसमावेशनस्य क्षेत्रे ‘यूपीआय् रूपे कार्ड, जनधनयोजना’ इत्यादीनि बहूनि साधनानि सन्ति । अधुना आपणेषु वस्तुक्रयणार्थं साक्षात् मुद्रायाः आवश्यकता नास्ति। मुद्रारहित – विनिमयसन्दर्भे विश्वे भारतस्य अग्रगण्यं स्थानम् अस्ति ।
राघवः- डिजिटल्-योजना भारतस्य काचित् महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना अस्ति ।
अध्यापकः-आम् राघव ! एषा भारतसर्वकारस्य विशिष्टा महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना अस्ति । राष्ट्रं डिजिटल – रूपेण सुशक्तं भवेत् इत्येव अस्याः योजनायाः लक्ष्यम् । डिजिटल्-शक्ति : सर्वजनान् सुशक्तान् कुर्यात् इति अस्माकं ध्येयम् । श्रेया- महोदय ! अस्य स्वरूपं किञ्चित् स्पष्टीकरोतु । (पृष्ठ 63-64)
सरलार्थ:-
अध्यापक- उत्तम! वित्तीय समावेश के क्षेत्र में ‘यूपीआय् ‘ रूपे-कार्ड, जनधनयोजना इत्यादि बहुत साधन हैं। अब दुकानों पर वस्तु खरीदने के लिए साक्षात् मुद्रा की आवश्यकता नहीं है। मुद्रारहित – विनिमय सन्दर्भ में भारत का विश्व में प्रमुख स्थान है।
राघव-‘डिजिटल्’-योजना भारत की कोई महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना है।
अध्यापक-हाँ राघव ! यह भारत सरकार की विशिष्ट महत्त्वाकाङ्क्षिणी योजना है। राष्ट्र डिजिटल रूप से समर्थ हो, यही इस योजना का लक्ष्य है। डिजिटल – शक्ति सब जनों को समर्थ करें ऐसा हमारा लक्ष्य है।
श्रेष्ठा-महोदय ! इसका स्वरूप कुछ स्पष्ट करें !
(छ) अध्यापकः – अवश्यम् ! पश्य, डिजिटल – शासन – सेवायाः अन्तर्गतं ‘डिजी-लॉकर!’ (आधार-पॅन्-कार्ड् इत्यादीनां डिजिटल्-सङ्ग्रहणम्), ‘ई-शासन-पटलम् ‘ यथा–‘उमङ्ग्’ (UMANG), ‘माय् – गव्’ (My Gov), ‘जेम्’ (GeM) इत्यादयः। ऑन्-लैन्–टीकाकरण – पञ्जीकरणार्थं ‘कोविन्- पटलम्’ (COWIN) अस्ति।
यशिका – किन्तु यदि ग्राम्य-क्षेत्रे अन्तर्जालस्य समस्या अस्ति तर्हि तत्र कथम् एतासां सेवानाम् उपयोगः भविष्यति ? (पृष्ठ 64)
सरलार्थ:-
अध्यापक- अवश्य! देखो, डिजिटल – शासन – सेवा के अन्तर्गत ‘डिजी-लॉकर् (आधार पैन कार्ड इत्यादि के डिजिटल संग्रह), ई-शासन-पटल’ जैसे ‘उमङ्ग’ (Umang) ‘माय्-गव्’ (My-Gov) ‘जेम्’ (GeM) इत्यादि । ऑन-लाईन (ON Line)-टीकाकरण-पञ्जीकरण के लिए ‘कोविन – पटल’ (COWIN) है।
यशिका – किन्तु यदि ग्रामीण क्षेत्र में इन्टरनेट की समस्या है तो कैसे इन सेवाओं का उपयोग होगा ?
(ज) श्रेया- मान्यवर ! मया श्रुतं यत् सर्वकारः अन्तर्जालस्य उत्तरोत्तरं विस्ताराय कार्यं करोति । अनेन ग्राम्य-क्षेत्रे अपि उच्चगतेः जालस्य उपलब्धिः भविष्यति ।
भास्करः – बहु समीचीनम् । एतासां सेवानाम् उपयोगः शिक्षायाः माध्यमेन अधिकाधिकं प्रचारणीयः ।
अध्यापकः- सत्यम् ! शिक्षायाः क्षेत्रे ‘दीक्षा’ (DIKSHA), ‘स्वयम्’ (SWAYAM), ‘स्वयं-प्रभा’ (SWAYAM PRABHA), ‘ई-पाठशाला’ (ePathshala), ‘भारतीय- राष्ट्रिय- डिजिटल्-पुस्तकालय:’, ‘निष्ठा’ (NISHTHA), ‘पीएम् – ई – विद्या’ (PM e-VIDYA), नि:शुल्क- डिजिटल्- शैक्षिकमञ्चः इत्यादीनाम् उपयोगः करणीयः।
अथर्वः – आचार्य ! किं कृषिक्षेत्रे अपि डिजिटल्-भारतस्य योगदानम् अस्ति ? (पृष्ठ 65 )
सरलार्थ:-
श्रेया- मान्यवर ! मेरे द्वारा सुना गया था कि सरकार इन्टरनेट के उत्तरोत्तर विकास के लिए कार्य कर रही है। इससे ग्रामीण क्षेत्र में भी उच्चगति के इन्टरनेट की उपलब्धि होगी ।
भास्कर – बहुत उचित । इन सेवाओं का उपयोग शिक्षा के माध्यम से अधिक से अधिक प्रचार करना चाहिए।
अध्यापक – सत्य! शिक्षा के क्षेत्र में ‘दीक्षा’ (DIKSHA) ‘स्वयम्’ (SWAYAM) ‘स्वयं-प्रभा’ (SWAYAM PRABHA), ‘ई-पाठशाला’ (ePathshala), ‘भारतीय – राष्ट्रीय डिजिटल – पुस्तकालय’, ‘निष्ठा’ (NISHTHA), ‘पीएम्-ई-विद्या’ (PMe-VIDYA), नि: शुल्क – डिजिटल – शैक्षिकमञ्च इत्यादि का उपयोग करना चाहिए ।
अथर्व – आचार्य ! क्या कृषिक्षेत्र में भी डिजिटल – भारत का योगदान है ?
(झ) अध्यापकः – आम्! ‘ई-नाम्’ (e-NAM) ‘पीएम् – किसान् – अनुप्रयोग : ‘ ( PM KISAN ), ड्रोन्- प्रौद्योगिकी इत्यादीनि पटलानि सन्ति ।
यशिका – बहु सम्यक् । किन्तु ‘डिजिटल’ इत्यस्य वाणिज्ये कीदृश: प्रभावः अस्ति ?
अध्यापकः-आभासीय-पटलम् अनुप्रयोगः च इत्येतयोः माध्यमेन आभासीयं (ऑन-लाईन) विक्रयणं भवति । ‘आशु – प्रतिक्रिया – कूट : (QR Code) इत्याधारितः विनिमयश्च भवति ।
सर्वे-वयं धन्याः मान्यवर ! अस्मिन् सन्दर्भे वयं भवद्भिः पाठिताः। वयम् अपि भारतं डिजिटल – भारतं कर्तुं प्रयत्नं करष्यामः।
अध्यापकः-उत्तमम् । किन्तु अस्माभिः ‘सागणिक – सुरक्षा’ – विषये अपि चिन्तनीयम् । अनेकविधाः साङ्गणिक- अपराधाः भवन्ति। जनाः प्रायशः लोभात् भयात् वा साङ्गणिक – अपराधेन पीडिताः भवन्ति । (पृष्ठ 65 )
सरलार्थ:-
अध्यापक – हाँ ! ‘ई-नाम’ (e-NAM) ‘पीएम्-किसान योजना’ (PM KISAN ), ड्रोन तकनीक इत्यादि क्षेत्र हैं।
यशिका – बहुत अच्छा । किन्तु ‘डिजिटल’ इसका व्यापार में कैसा प्रभाव है?
अध्यापक-आभासीय क्षेत्र ( मञ्च) और अनुप्रयोग (योजना) इनके माध्यम से आभासीय (ऑन-लाईन) (ON Line) बिक्री होती है। ‘आशु-प्रतिक्रिया-कोड’ (QR Code) पर आधारित आदान-प्रदान होता है।
सब-मान्यवर! हम धन्य हैं। इस सम्बन्ध में हमने आप से पढ़ा। हमें भी भारत को डिजिटल भारत करने में प्रयत्न करना चाहिए।
अध्यापक- उत्तम । किन्तु हमारे द्वारा ‘साइवर – सुरक्षा’ विषय पर चिन्ता करनी चाहिए। अनेक प्रकार के साइबर अपराध होते हैं। लोग अधिकतर लोभ या भय से साइबर अपराध से पीड़ित होते हैं।
(ञ) भास्करः – एतस्मिन् विषये जनाः जागृताः भवेयुः तदर्थम् अपि उपायाः चिन्तनीयाः ।
अध्यापकः-सत्यं कथितम् ! अनेन प्रकारेण डिजिटल क्रान्तौ भारतम् अग्रगण्यं राष्ट्रं भविष्यति ।
सर्वे – कृतज्ञाः वयं गुरुवर ! वयं डिजिटल – भारतं समृद्धं कर्तुं योगदानं करिष्यामः ।
(सर्वे मिलित्वा गायन्ति)
सर्वं विकसितं भाति डिजिटल – भारतेऽधुना । जीवनस्य च सौकर्यं सहसा लभते जनः ॥ (पृष्ठ 65 )
अन्वयः – अधुना डिजिटल – भारते सर्वं विकसितं भाति। जन:च जीवनस्य सौकार्यं सहसा लभते ।
सरलार्थ:-
भास्कर – इस विषय में लोगों को जागरूक होना चाहिए । उसके लिए भी उपाय सोचने चाहिए।
अध्यापक-सत्य कहा । इस प्रकार से डिजिटल क्रान्ति में भारत प्रमुख राष्ट्र हो जाएगा।
सब- गुरुवर! हम कृतज्ञ हैं। हम डिजिटल भारत को समृद्ध करने के लिए योगदान करेंगे।
(सब मिलकर गाते हैं)
अब डिजिटल – भारत में सब विकसित दिखता है। और मनुष्य जीवन की सुविधा अचानक प्राप्त करता है ।