१. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु ।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर एक पद में लिखिए।)
(क) नरः कतिभिः वकारै: पूजितः भवति ?
(ख) पुरुषेण कति दोषाः हातव्या: ?
(ग) बुद्धिः केन शुध्यति ?
(घ) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः कः पूर्यते ?
(ङ) आलस्यं केषां महान् रिपुः अस्ति ?
उत्तर:
(क) पञ्चभिः
(घ) घट:
(ख) षड्
(ङ) मनुष्याणाम्
(ग) ज्ञानेन
२. निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु।
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर पूर्ण वाक्य में लिखिए।)
(क) नरः कथं पूजितो भवति ?
(ख) पुरुषेण के दोषाः हातव्या: ?
(ग) कस्य बुद्धि: विस्तारिता भवति ?
(घ) किं कृत्वा मनुष्यः नावसीदति ?
(ङ) व्यासस्य वचनद्वयं किम् ?
उत्तर:
(क) वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च (इति एतैः\) पञ्चभिः वकारै: युक्तः नरः पूजितः भवति ।
(ख) षड् दोषाः पुरुषेण इह हातव्याः भूतिम् इच्छता निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता ।
(ग) यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति च तस्य बुद्धि: दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति ।
(घ) उद्यमं कृत्वा मनुष्यः नावसीदति ।
३. उदाहरणानुसारं श्लोकांशान् यथोचितं योजयन्तु ।
(उदाहरण के अनुसार श्लोकांशों को ठीक से जोड़िए ।)
उत्तर:
(क) – (ii)
(ख) – (i)
(ग) – (v)
(घ) – (iii)
(ङ) – (iv)
४. निम्नलिखितानां वाक्यानां समानार्थकान् श्लोकांशान् पाठात् चित्वा लिखन्तु ।
(निम्नलिखित वाक्यों के समानार्थक श्लोकांशों को पाठ से चुनकर लिखिए।)
(क) मधुरवाण्या सर्वे प्रसन्नाः भवन्ति। ……………………………
(ख) परिश्रमेण तुल्यः बान्धवः नास्ति । ……………………………
(ग) परोपकारेण मानवस्य पुण्यार्जनं भवति। ……………………………
(घ) हिन्दुमहासागरात् हिमालयपर्यन्तं भारतवर्षम् । ……………………………
उत्तर:
(क) प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
(ख) नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति।
(ग) परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।
(घ) उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ।
५. अधोलिखितानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं पर्यायपदानि लिखन्तु ।
(नीचे लिखे शब्दों के उदाहरणानुसार पर्यायपद लिखिए।)
यथा- वपुः – शरीरम्
(क) जलम् – ………………..
(ख) लोचनम् – ………………..
(ग) धनम् – ………………..
(घ) बुद्धिः – ………………..
(ङ) रिपुः – ………………..
(च) समुद्रः – ………………..
उत्तर:
(क) तोयम्
(ख) नयनम्
(ग) वित्तम्
(घ) ज्ञानम्
(ङ) शत्रुः
(च) रत्नाकरः
अत्र इदम् अवधेयम्
तृतीयाविभक्तेः शब्दरूपाणि उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु च ।
(तृतीया विभक्ति के शब्दरूपों को ज़ोर से पढ़िए और याद कीजिए ।)
६. अधः प्रदत्तेषु रिक्तस्थानेषु तृतीयाविभक्तेः समुचितरूपाणि लिखन्तु ।
(नीचे दिए गए खाली स्थानों में तृतीया विभक्ति के उचित रूप लिखिए।)
उत्तर:
७. कोष्ठके पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु ।
(कोष्ठक में पदों को लिखकर सुभाषित को पूरा कीजिए।)
उत्तर:
८. उपर्युक्तानि सुभाषितानि पठित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु ।
(उपर्युक्त सुभाषितों को पढ़कर खाली स्थानों को भरिए ।)
(क) आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो ……… रिपुः ।
(ख) …….. वचने का दरिद्रता |
(ग) यः पठति लिखति पृच्छति …….
(घ) स हेतुः सर्वविद्यानां ………. धनस्य च।
(ङ) ………. बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ।
उत्तर:
(क) आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
(ख) तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ।
(ग) यः पठति लिखति पृच्छति पण्डितानुपाश्रयति ।
(घ) स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च।
(ङ) विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति।