संस्कृत भाषा में श्लोकों का विशेष महत्व है। यह पाठ विद्यार्थियों के बीच संस्कृत श्लोकों की अन्त्याक्षरी के माध्यम से ज्ञान एवं मनोरंजन का समन्वय प्रस्तुत करता है। दो गणों में विभाजित छात्र – छात्राएँ अन्त्याक्षरी खेलते हुए संस्कृत श्लोकों का उच्चारण करते हैं, जिससे उनकी स्मरणशक्ति, भाषा – ज्ञान और उच्चारण सुधरता है। इस खेल में हर श्लोक के अंतिम अक्षर से अगला श्लोक बोला जाता है। श्लोकों के माध्यम से हम नैतिक शिक्षा, सामाजिक आचरण, समय का सदुपयोग, विद्या एवं धर्माचरण आदि के महत्व को भी समझते हैं।
संस्कृत भाषा में श्लोकों का विशेष महत्व है। इस पाठ में श्लोकों की अन्त्याक्षरी दी गई है। श्लोकों के माध्यम से हम नैतिक शिक्षा, सामाजिक आचरण, समय का सदुपयोग, विद्या के महत्व, धर्माचरण आदि के महत्व को समझेंगे। आइए, इन श्लोकों के माध्यम से हम जीवन के महत्वपूर्ण विषयों का अवलोकन करें।
भारती – सखी दीपिके! वयम् अधुना क्रीडितुम् अभिलषामः ।
दीपिका – अरे भारत ! बहिः वृष्टिः अस्ति । कथं क्रीडामः ?
अन्य सखी – 1 – वृष्टिः अस्तु नाम । इच्छा अस्ति, क्रीडामः बहिर्गमनस्य आवश्यकता एव नास्ति । एषा नूतना क्रीडा अस्ति भोः ! ‘ अन्त्याक्षरी क्रीडा’ इति ।
अन्य सखी – 2 – किम् अन्त्याक्षरी क्रीडा ? अहमपि क्रीडामि ।
अन्य सखी – 1 – अवश्यम्। आगच्छन्तु । वयं सर्वे क्रीडामः ।
अन्य सखी – 3 – सखि ! तर्हि क्रीडायाः नियमान् सूचयतु।
अन्य सखी – 1 – वयं गणद्वयं रचयामः । प्रथमगणस्य नाम – ‘ज्ञानमाला’ एवं च द्वितीयगणस्य नाम – ‘ रत्नमाला’। आदौ प्रथमगणस्य सदस्यः एकं पद्यं गायति । तस्य पद्यस्य अन्तिमेन व्यञ्जनवर्णेन द्वितीयगणस्य सदस्यः संदस्या वा अन्यं श्लोकं गायति, एवं क्रमशः क्रीडा प्रचलति ।
भारती – अहो! महान् आनन्दः भविष्यति, तर्हि क्रीडामः । आदौ ज्ञानमालागण: ‘र्’ इति अक्षरात् पद्यं गायति ततः रत्नमालागणः वदति ।
सरलार्थ-
भारती – सखी दीपिका! हम अभी खेलना चाहते हैं।
दीपिका – अरे भारती ! बाहर बरसात (बारिश हो रही) है, कैसे खेलेंगे ?
अन्य सखी – 1 – अच्छा बरसात हो रही है। यदि इच्छा है तो खेलेंगे ही। बाहर जाने की आवश्यकता ही नहीं है। यह नया खेल है ! अरे ! ‘ अन्त्याक्षरी खेल’ ।
अन्य सखी – 2 – क्या अन्त्याक्षरी का खेल ? मैं भी खेलती हूँ।
अन्य सखी – 1 – जरूर ! आओ। हम सब खेलते हैं।
अन्य सखी – 3 – हे सखी! तो खेलने के नियम बताओ।
अन्य सखी – 1 – हम दो समूह बनाते हैं। पहले दल का नाम – ‘ज्ञानमाला’ और दूसरे दल का नाम – ‘रत्नमाला’। शुरू में पहले दल का सदस्य एक पद्य (श्लोक) गाता है । उस पद्य के अंतिम व्यंजन वर्ण से द्वितीय दल के सदस्य या सदस्या दूसरा श्लोक गाती है। इस प्रकार क्रम से यह क्रीड़ा चलती है।
भारती – अहो! बड़ा मजा आएगा । तो खेलते हैं। अब प्रारंभ में ज्ञानमाला दल ‘र’ इस अक्षर से पद्य गाता है उसके बाद रत्नमाला दल बोलता है।
(1)रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धा इव किंशुकाः ॥१ ॥
पदच्छेदः – रूपयौवन-सम्पन्नाः विशाल – कुलसम्भवाः विद्याहीनाः न शोभन्ते निर्गन्धाः इव किंशुकाः ।
अन्वयः – रूपयौवनसम्पन्नाः विशालकुलसम्भवाः (परन्तु ) विद्याहीनाः (जनाः) निर्गन्धाः किंशुकाः इव न शोभन्ते ।
भावार्थ: – येषां सुन्दरं रूपम् अस्ति यौवनम् अस्ति, उत्तमे कुले जन्म अपि प्राप्तम् किन्तु ते यदि विद्यायाः अर्जनं न कुर्वन्ति तर्हि तेषां शोभा न भवति । यथा पुष्पिताः पलाशवृक्षाः दर्शने अतीव सुन्दराः सन्ति, किन्तु तेषु सुगन्धः न भवति । जनाः तेषाम् उपयोगं न कुर्वन्ति । अतः रूपस्य यौवनस्य उच्चकुलस्य च अपेक्षया विद्या एव श्रेष्ठा ।
अर्थ – सौंदर्य और यौवन से सम्पन्न, विशिष्ट परिवार में जन्म लेने वाले व्यक्ति भी यदि विद्याविहीन हों तो वे बिना सुगंध के किंशुक (पलाश) के फूल के समान शोभा नहीं देते।
सरलार्थ- जिनका रूप सुन्दर है, जवान हैं, श्रेष्ठ कुल (परिवार) में जन्म लिया है, परन्तु यदि वे पढ़ाई-लिखाई (विद्या का अर्जन) नहीं करते हैं तो उनकी कहीं शोभा नहीं होती । जिस प्रकार पेड़ पर खिले हुए पलाश के फूल देखने में सुंदर होते हैं परंतु उनमें सुगन्ध नहीं होती है। लोग उनका उपयोग नहीं करते हैं। इसलिए सुन्दरता, जवानी और अच्छे कुल में उत्पन्न होने की अपेक्षा विद्या ही श्रेष्ठ है।
(2)
काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् ।
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ २ ॥
पदच्छेदः – काव्य-शास्त्र- विनोदेन कालः गच्छति धीमतां व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ।
अन्वयः – धीमतां कालः काव्यशास्त्रविनोदेन मूर्खाणां च (कालः) व्यसनेन निद्रया कलहेन वा गच्छति ।
भावार्थ: – बुद्धिमन्तः जनाः काव्यानां शास्त्राणां च अनुशीलनेन समयस्य सदुपयोगं कुर्वन्ति, परन्तु मूर्खजनाः शयनं कृत्वा, परस्परं कलहं कृत्वा अथवा दुर्व्यसनेन अमूल्यसमयस्य दुरुपयोगं कुर्वन्ति । अतः वयं नित्यं विद्याभ्यासेन पठनेन लेखनेन वा समयस्य सदुपयोगं कुर्मः।
अर्थ – बुद्धिमान लोगों का समय काव्यशास्त्र पढ़ने में व्यतीत होता है जबकि मूर्ख लोगों का समय बुरी आदतों, नींद व लड़ाई-झगड़े में बीतता है।
सरलार्थ – बुद्धिमान लोग काव्य और शास्त्र के अध्ययन से समय का उपयोग करते हैं । परंतु मूर्ख लोग सोकर, आपस में झगड़ा करके और बुरी आदतों के द्वारा कीमती सयम का दुरुपयोग करते हैं। इसलिए हम सबको प्रतिदिन विद्या अभ्यास से, पढ़ने से और लिखने से ही समय का अच्छा उपयोग करना चाहिए ।
(3)
विद्या विवादाय धनं मदाय
शक्तिः परेषां परिपीडनाय ।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत्
ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥३॥
पदच्छेदः – विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय खलस्य साधोः विपरीतम् एतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय । अन्वयः – खलस्य विद्या विवादाय, धनं मदाय, शक्तिः परेषां परिपीडनाय (च भवति) | (परं) साधोः एतद् – विपरीतं (विद्या) ज्ञानाय (धनं) दानाय ( शक्तिः) रक्षणाय च (भवति) ।
भावार्थ: – दुष्टः जनः विद्यायाः उपयोगं कलहार्थं करोति । धनस्य उपयोगम् अहङ्कारार्थं करोति । सामर्थ्यस्य उपयोगम् अन्येषां पीडनार्थं च करोति, किन्तु सज्जनस्य स्वभावः एतस्य विपरीतः भवति । सः विद्यायाः उपयोगं ज्ञानवर्धनार्थं करोति। धनस्य उपयोगं दानार्थं करोति । सामर्थ्यस्य उपयोगं दुर्बलानां रक्षणार्थं च करोति ।
अर्थ – दुर्जन की विद्या विवाद के लिए, धन उन्माद के लिए और शक्ति दूसरों को पीड़ित करने के लिए होती है। सज्जन इसी को ज्ञान, दान और दूसरों की रक्षा के लिए उपयोग करते हैं।
सरलार्थ- दुष्ट व्यक्ति विद्या का उपयोग कलह के लिए करता है। धन का उपयोग अहंकार वृद्धि हेतु एवं सामर्थ्य ( बल या शक्ति) का उपयोग दूसरों को परेशान ( पीड़ित ) करने के लिए करता है, किंतु सज्जन ( श्रेष्ठ व्यक्ति) का स्वभाव इसके विपरीत होता है । वह विद्या का उपयोग ज्ञान बढ़ाने के लिए करता है। धन का उपयोग दान के लिए करता है । सामर्थ्य का उपयोग रक्षा के लिए करता है।
(4)
येषां न विद्या न तपो न दानं
ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः ।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता ।
मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥४॥
पदच्छेदः – येषां न विद्या न तपः न दानं ज्ञानं न शीलं न गुणः न धर्मः ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः मनुष्यरूपेण मृगाः चरन्ति ।
अन्वयः – येषां (जनानां) विद्या न, तपः न दानं न, ज्ञानं न शीलं न गुणः न, धर्म: (अपि) न (अस्ति), ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः मृगाः मनुष्यरूपेण चरन्ति ।
भावार्थ: – ये जनाः विद्यां न अर्जयन्ति कठिनव्रतं न आचरन्ति, दानं न कुर्वन्ति, ज्ञानं न अर्जयन्ति, उत्तमचरित्रवन्तः न भवन्ति, गुणवन्तः न सन्ति, धर्माचरणं न कुर्वन्ति, ते अस्यां भूमौ भारभूताः सन्तः पशवः इव इतस्तत: भ्रमन्ति ।
कठिनव्रतम् – कठोर नियम का पालन (Strict observance)।
अर्थ- जिनके पास न तो विद्या है, न तप, न दान, न शील, न गुण और न धर्म। वे मनुष्य के रूप में जानवर की तरह घूमते रहते हैं।
सरलार्थ- जो लोग पढ़ते नहीं हैं, कोई तपस्या (कठिन व्रत) नहीं करते हैं, दान नहीं करते हैं, ज्ञान का अर्जन नहीं करते हैं, अच्छा आचरण (व्यवहार) नहीं करते हैं, गुणवान नहीं हैं, धर्म का आचरण नहीं करते हैं, वे इस धरती पर भार बने हुए हैं और इस पृथ्वी पर पशुओं के समान घूमते हैं।
(5)तदा वृत्तिश्च कीर्तिश्च लक्ष्मीर्वाणी यशस्विनी ।
तत्त्वज्ञानं परा शान्तिर्यदा विद्या भवेत्तव ॥५॥
पदच्छेदः – तदा वृत्तिः च कीर्तिः च लक्ष्मीः वाणी यशस्विनी तत्त्वज्ञानं परा शान्तिः यदा विद्या भवेत् तव।
अन्वयः – यदा विद्या भवेत्, तदा तव वृत्तिः, कीर्तिः, लक्ष्मी:, यशस्विनी वाणी, तत्त्वज्ञानं, परा शान्ति: च (भवेत्) ।
भावार्थ: – यदि त्वं विद्याम् अर्जयसि तर्हि त्वम् उद्योगं, यशः, धनं, कीर्तिप्रदां वाणीं, वास्तविकं ज्ञानम् उत्तमां शान्तिं च प्राप्नोषि । अतः निरन्तरं विद्यार्जनं करणीयम् ।
अर्थ- जब आपके पास विद्या होती है, तभी आप वृत्ति, कीर्ति, धन, यशस्विनी वाणी, तत्वज्ञान और परम शांति मिलती है। सरलार्थ-
जब आप विद्या का अर्जन करते हैं तभी उद्योग (नौकरी, काम) यश, धन, यश प्रदान करने वाली वाणी, वास्तविक ज्ञान और उत्तम शांति को प्राप्त करते हैं। इसलिए लगातार विद्या का अर्जन करना चाहिए अर्थात् जीवन में सदैव अध्ययनशील बने रहना चाहिए।
(6)
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं
विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता
विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥६॥
पदच्छेदः – विद्या नाम नरस्य रूपम् अधिकं प्रच्छन्न- गुप्तं धनं विद्या भोगकरी यश :- सुखकरी विद्या गुरूणां गुरु: विद्या बन्धु-जन: विदेश गमने विद्या परा देवता विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्या – विहीनः पशुः ।
अन्वयः – विद्या नाम नरस्य अधिकं रूपं प्रच्छन्नगुप्तं धनं (च अस्ति ।) विद्या भोगकरी यशः सुखकरी (च अस्ति)। विद्या गुरूणां गुरु: (अस्ति) । विद्या विदेशगमने बन्धुजन: (भवति) । विद्या परा देवता (अस्ति) । विद्या राजसु पूज्यते, धनं न हि (पूज्यते) विद्याविहीन : (जनः) पशुः (भवति) ।
भावार्थ: – विद्या मनुष्यस्य श्रेष्ठं सौन्दर्यम् अस्ति, अदृश्यं गुप्तं च धनम् अस्ति । विद्या आनन्दं जनयति, कीर्तिं वर्धयति, सुखं च प्रददाति। विद्या गुरूणां गुरुः अस्ति। विदेशयात्रायां विद्या बन्धुः भवति । विद्या प्रधाना देवता अस्ति । राजसभासु विदुषः एव सम्मानः भवति, न तु धनिकस्य । अतः यः विद्याहीनः भवति सः पशुसमानः भवति ।
अर्थ- विद्या मनुष्य का विशिष्ट रूप है, गुप्त धन है। वह भोग देने वाली, यशदात्री व सुखकारक है। विद्या गुरुओं की गुरु है। विदेश में वह हमारी बंधु है। विद्या ही देवता है, राजाओं में विद्या की पूजा होती है, धन की नहीं। विद्याविहीन मनुष्य पशु के समान है।
सरलार्थ – विद्या (ज्ञान) मनुष्य की सबसे अच्छी सुन्दरता है और न दिखाई देने वाला छुपा हुआ धन है। विद्या आनंद उत्पन्न करती है, यश बढ़ाती है और सुख प्रदान करती है। विदेश यात्रा में विद्या बन्धु (भाई) के समान होती है। विद्या सबसे बड़ी देवता है, राज सभाओं में भी विद्वानों का ही सम्मान होता है; धनवानों का नहीं। अतः विद्याविहीन मानव पशु के समान होता है।
(7)
शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वतलङ्घनम् ।
शनैर्विद्या शनैर्वित्तं पञ्चैतानि शनैः शनैः ॥७॥
पदच्छेदः – शनैः पन्थाः शनैः कन्था शनैः पर्वत- लङ्घनम् शनैः विद्या शनैः वित्तं पञ्च एतानि शनैः शनैः ।
अन्वयः – पन्थाः शनैः, कन्था शनैः, पर्वतलङ्घनं शनैः, विद्या शनैः, वित्तं शनैः च एतानि पञ्च (कार्याणि ) शनै: शनै: (करणीयानि) ।
भावार्थ: – मनुष्य सर्वदा गमनसमये सावधानं चलेत् । वस्त्रस्य सीवनं जागरूकतया कुर्यात् । पर्वतस्य उपरि आरोहणं क्रमेण कुर्यात् । विद्यां धनं च निरन्तरं प्रयत्नेन अर्जयेत् । एतानि पञ्च कार्याणि शनैः अर्थात् सोपानक्रमेण एव कुर्यात् ।
अर्थ- हमारे जीवन में ये पाँच काम धीरे-धीरे होते हैं- रास्ता कटना, गुदड़ी सिलना, पर्वतों पर चढ़ाई करना, विद्या प्राप्त करना तथा धन अर्जित करना ।
सरलार्थ- मनुष्य को हमेशा रास्ते में चलते समय सावधान होकर चलना चाहिए। गुदड़ी की सिलाई ध्यानपूर्वक करनी चाहिए। पहाड़ के ऊपर चढ़ाई क्रमानुसार करनी चाहिए । विद्या और धन को लगातार कोशिश करके कमाते रहना चाहिए। ये पाँच काम धीरे-धीरे अर्थात् क्रमानुसार ही करने चाहिए ।
(8)
न विद्यया विना सौख्यं नराणां जायते ध्रुवम् ।
अतो धर्मार्थमोक्षेभ्यो विद्याभ्यासं समाचरेत्॥८ ॥
पदच्छेदः – न विद्यया विना सौख्यम् नराणाम् जायते ध्रुवम् अतः धर्म-अर्थ- मोक्षेभ्यः विद्याभ्यासम् समाचरेत्। अन्वयः विद्यया विना नराणां ध्रुवम् सौख्यं न जायते। अतः धर्म-अर्थ- मोक्षेभ्यः विद्याभ्यासं समाचरेत् ।
भावार्थ: – मानवानां कृते विद्यार्जनम् अत्यन्तम् अनिवार्यं भवति । यदि नराः विद्यार्जनं न कुर्वन्ति तर्हि स्थिरं सुखं न प्राप्नुवन्ति । अतः धर्मसाधनाय अर्थलाभाय मोक्षं प्राप्तुं च विद्याभ्यासं कुर्यात् ।
अर्थ – विद्या के बिना निश्चित सुख को प्राप्त नहीं किया जा सकता। धर्म साधना, धन एवं मोक्ष की प्राप्ति के लिए विद्याभ्यास अत्यंत आवश्यक है।
सरलार्थ – मनुष्यों के लिए पढ़ना-लिखना बहुत आवश्यक है। यदि मनुष्य पढ़ते-लिखते नहीं हैं तो जीवन में स्थिर सुख नहीं प्राप्त कर सकते। अर्थात् पढ़ाई करके ही जीवन में स्थायी सुख की प्राप्ति हो सकती है। इसलिए धर्म के साधन के लिए, धन की प्राप्ति के लिए और मोक्ष की प्राप्ति के लिए विद्या का अभ्यास अवश्य करना चाहिए ।
(9)
ताराणां भूषणं चन्द्रः लतानां भूषणं सुमम् ।
पृथिव्याः भूषणं राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ॥ ९ ॥
पदच्छेद: – ताराणाम् भूषणम् चन्द्रः लतानाम् भूषणम् सुमम् पृथिव्याः भूषणम् राजा विद्या सर्वस्य भूषणम् ।
अन्वयः – चन्द्रः ताराणां भूषणम् (अस्ति), सुमं लतानां भूषणम् (अस्ति), राजा पृथिव्याः भूषणम् (अस्ति), (परं) विद्या सर्वस्य भूषणम् (अस्ति)।
भावार्थ: – तारकाः चन्द्रेण सह एव शोभन्ते । लताः कुसुमैः सह एव शोभन्ते । राजा पृथिव्याः शोभां वर्धयति। विद्यया सर्वेषां मनुष्याणां शोभा वर्धते ।
अर्थ – तारों का आभूषण चन्द्रमा है, लताओं का आभूषण फूल है, पृथ्वी का आभूषण राजा है और विद्या सबका आभूषण है। सरलार्थ-
तारे चन्द्रमा के साथ ही सुशोभित होते हैं, लताएँ फूलों के साथ ही सुशोभित होती हैं। राजा पृथ्वी की शोभा बढ़ाते हैं । विद्या से ही सब मनुष्यों की शोभा बढ़ती है।
(10)
न चोरहार्यं न च राजहार्यं न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि ।
व्यये कृते वर्धत एव नित्यं विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ॥ १०॥
पदच्छेद: – न चोर-हार्यम् न च राज – हार्यम् न भ्रातृ-भाज्यम् न च भारकारि व्यये कृते वर्धते एव नित्यम् विद्या- धनम् – सर्व-धन- प्रधानम्।
अन्वयः – (विद्याधनं) चोरहार्यं न (अस्ति), राजहार्यं न (अस्ति), भ्रातृभाज्यं न (अस्ति), भारकारि च न (अस्ति), व्यये कृते (विद्याधनं) नित्यं वर्धते एव, (अतः) विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् (अस्ति) ।
भावार्थ: – चोरः धनं चोरयितुं शक्नोति । राजा धनम् अपहर्तुं शक्नोति । भ्रातृषु धनस्य विभाजनं भवितुम् अर्हति । धनस्य व्ययेन धनं न्यूनं भवति, किन्तु विद्यारूपं धनं चोरः चोरयितुं न शक्नोति । राजा तस्य अपहरणं कर्तुं न शक्नोति । विद्याधनस्य विभाजनं न भवति । विद्या भारयुक्ता न भवति । विद्यायाः वितरणेन विद्याधनम् इतोऽपि वर्धते । अतः सर्वधनेषु विद्याधनम् एव प्रमुखं धनम् अस्ति ।
अर्थ – विद्या रूपी धन चोरों एवं राजाओं द्वारा छीनने योग्य नहीं है। यह भाइयों के द्वारा बँटवारा करने योग्य और भारयुक्त भी नहीं है। विद्या रूपी धन खर्च करने पर भी हमेशा बढ़ता है। इसीलिए विद्याधन सभी धनों में मुख्य है।
सरलार्थ – चोर धन चुरा सकता है। राजा धन का अहरण कर सकता है। भाइयों में धन का बँटवारा हो सकता है। धन के खर्च से धन घटता है। विद्या रूपी धन चोर नहीं चुरा सकता, राजा नहीं हरण कर सकता । विद्या धन को बाँटा नहीं जा सकता । विद्या भारयुक्त नहीं होती। विद्या को बाँटने से विद्याधन और बढ़ता ही जाता है, इसलिए विद्या सारे धनों में सबसे प्रमुख धन है।